OTOP
BirdLife
Strona głównaMapa serwisuKontakt
wersja polska wersja angielska

Beskid Sądecki i Kotlina Sądecka

Beskid Sądecki i Kotlina Sądecka - opis regionu

20.11.2013
Pasmo Radziejowej widziane ze szczytu Palenicy Pasmo Radziejowej widziane ze szczytu Palenicy Tomasz Wilk

Beskid Sądecki jest terenem wyjątkowym – zarówno pod względem krajobrazowym, jak i przyrodniczym. Do tej grupy górskiej zalicza się dwa główne pasma: Radziejowej i Jaworzyny Krynickiej, przedzielone  malowniczą i intrygującą geologicznie doliną Popradu. Od północy naturalne przedpole Beskidu Sądeckiego, a zarazem wielki szlak migracyjny zwierząt tworzy Kotlina Sądecka z Dunajcem. Beskid Sądecki i Kotlina Sądecka bywają określane jako Sądecczyzna.

Beskid Sądecki leży na terenie południowej Małopolski, tuż przy granicy ze Słowacją, a według regionalizacji fizycznogeograficznej zajmuje część prowincji Karpaty Zachodnie, podprowincji Zewnętrzne Karpaty Zachodnie na terenie makroregionu Beskidy Zachodnie. Zajmuje ważną i dużą część karpackich obszarów chronionych, ciągnących się od terenów Beskidu Śląskiego, a kończących na Bieszczadzkim Parku Narodowym. Na zachodzie Beskid Sądecki graniczy z Gorcami, na południu z Pieninami, Górami Lubowelskimi (słow. Ľubovnianska vrchovina) oraz Górami Czerchowskimi (słow. Čergov), a na wschodzie i północnym wschodzie z Beskidem Niskim. Od północy naturalnym przedpolem Beskidu Sądeckiego i wielkim szlakiem migracyjnym zwierząt jest Kotlina Sądecka z Dunajcem, ciągnąca się od Starego Sącza do Pogórza Rożnowskiego i Beskidu Wyspowego.

 

 

W krajobrazie Beskidu Sądeckiego ciągle wyraźne są pozostałości pasterskiej, rolnej i leśnej gospodarki Łemków, Rusinów Szlachtowskich, górali sądeckich (górali łąckich, rytersko-piwniczańskich) i pienińskich oraz Lachów sądeckich. Objawiają się one w postaci rozproszonej zabudowy wiejskiej, wysoko położonych hal i pastwisk, lasów prowadzonych rębniami chłopskimi i zalesionymi po 1945 r. terenami rolnymi. Około ¾ powierzchni pokrywają lasy. Większość z nich zarządzana jest przez Państwowe Gospodarstwo Leśne. Zwarte obszary leśne zachowały tu swój charakter dzięki gospodarce prowadzonej przez Adama hr. Stadnickiego, który był przedwojennym właścicielem większości lasów tego obszaru. W Beskidzie Sądeckim nie udało się wyznaczyć i zrealizować w praktyce granicy rolno-leśnej i wiele obszarów ma charakter mieszany: duże obszary leśne sąsiadują z naturalnymi łąkami, pastwiskami i łąkami kośnymi oraz kępami lasów prywatnych, zadrzewieniami przydrożnymi i zaroślami pokrywającymi miedze śródpolne. W Beskidzie Sądeckim często spotyka się młaki i małe torfowiska, wysięki wody i źródliska. Obecne są tu stawy osuwiskowe sporych rozmiarów i zaskakująca w utworach fliszowych liczba jaskiń, szacowana na 80. Interesująca jest obecność kilkunastu mofet (źródeł uchodzenia dwutlenku węgla i miejsc odkładania się ochry), a pośród nich największej w polskich Karpatach mofety w Jastrzębiku nieopodal Muszyny. W Kotlinie Sądeckiej spotyka się ponadto niewielkie, ale niezwykle interesujące utwory trawertynowe (Nowy Sącz i okolice Białowodzkiej Góry), a na jej obrzeżach wysięki ropy naftowej. Na południowych stokach wznoszącej się nad Szczawnicą Bryjarki (679 m n.p.m.) występują rumowiska zbudowane z andezytów – skał magmowych, które należą na terenie fliszu karpackiego do osobliwości.

Najwyższe szczyty w Beskidzie Sądeckim sięgają nieco ponad tysiąc metrów (Radziejowa – 1266 m n.p.m., Przehyba – 1156 m n.p.m., Jaworzyna Krynicka – 1114 m n.p.m.) i choć lasy na nich nie tworzą typowego regla górnego, krajobraz zachowuje górską piętrowość, a obszar znaczną zmienność klimatyczną. Dla przykładu, długość okresu wegetacyjnego w Kotlinie Sądeckiej (położonej na wys. ok. 320 m n.p.m.) sięga 225 dni w roku, a na wierzchołku Radziejowej tylko 160 dni w roku. Mimo że obszary te leżą w odległości zaledwie kilku kilometrów od siebie, to należą do dwóch różnych pięter klimatycznych: piętra umiarkowanie ciepłego, w którym średnia roczna temperatura wynosi do 6º C, i piętra chłodnego, gdzie średnia roczna temperatura powietrza wynosi 2 do 4º C. Zimowe zjawisko inwersji temperatur, wyraźne w masywie Radziejowej, czy występowanie fenowych wiatrów zwanych wiatrami halnymi, o szczególnym nasileniu w rejonie Rytra, odpowiada innym częściom polskich Karpat.

Doliny rzeczne (Dunajca, Popradu czy Kamienicy Nawojowskiej i innych potoków górskich) tworzą na wielu odcinkach malownicze przełomy i wąwozy, a nawet wodospady, z których największy na Sopotnickim Potoku ma 5,4 m wysokości. Doliny Dunajca, Popradu, Kamienicy Nawojowskiej i dolne odcinki większości dużych potoków są silnie zabudowane i znajdują się pod ogromną antropopresją. Doliny te rozciągają się na wysokości od ok. 200–400 m n.p.m. i są otoczone grzbietami sięgającymi 800–1000 m n.p.m. Ich krajobraz w węższych miejscach (np. tzw. Zielony Przełom Dunajca w okolicach Kłodnego czy dolina Popradu w okolicach Rytra i Żegiestowa) ma charakter wybitnie górski. Strefa dolin rzecznych łączy się ze strefą pogórza: rozproszonych gospodarstw rolnych i tradycyjnych laso-ogrodów z kępami drzew, łąkami kośnymi, pastwiskami, sadami i uprawami krzewów jagodowych usytuowanych na dawnych, ustabilizowanych osuwiskach.

Kotlina Sądecka, rozciąga się od okolic Starego Sącza i zajmowana jest dalej przez Nowy Sącz (gdzie Kamienica Nawojowska wpada do Dunajca) i kilka wsi usytuowanych na lewym brzegu Dunajca, aż po Pogórze Rożnowskie. Liczy ok. 300 km kw. Z czego około 80 to wypłaszczony teren dna Kotliny, a na pozostałą część składają się zbocza wzgórz o południowo-wschodniej i południowo-zachodniej wystawie. Osią Kotliny jest koryto Dunajca, którego brzegi są gęsto zaludnione i zainwestowane infrastrukturą transportową w postaci sieci dróg, mostów i linii kolejowych. Mimo tego, w Kotlinie Sądeckiej jest jeszcze wiele obszarów i obiektów o wysokich walorach przyrodniczych. Należą do nich rejony Winnej Góry (z siedliskiem kamieńcy nadrzecznych, łąk i muraw), żwirowiska i pozostałości starorzeczy pomiędzy Starym a Nowym Sączem, południowe stoki Zabełeckiej Góry i ujście potoku Łubinka w obrębie miasta Nowy Sącz, Białowodzka Góra (częściowo chroniona rezerwatem) czy Chełmiecka Góra. Ciekawy jest również obszar łąk i łozin u ujścia Dunajca do Jeziora Rożnowskiego w rejonie Kurowa. Sezonowo pełen jest ptactwa wodnego: czapli białych, kormoranów, łabędzi, nurogęsi, kilku gatunków kaczek i wielu innych. Szczególnie cenny jest także teren lotniska w Łososinie, sąsiadującego z Kotliną Sądecką, który służy jako miejsce odpoczynku podczas wiosennej wędrówki ptaków, m.in. czajki. Tereny te i kompleksy starych żwirowni, starorzeczy i stawów wzdłuż Dunajca i Popradu, wraz z podobnymi obszarami w okolicach Plavca na Słowacji, tworzą system siedlisk ciągnących się na długości około 60 km, wykorzystywanych przez ptaki w okresie sezonowych migracji, ale też i gniazdowania.


 

 


Ochronie przyrody Sądecczyzny służy sieć kilkunastu rezerwatów przyrody, dziesiątków pomników przyrody (w tym kilka o wielohektarowej powierzchni: np. Uroczysko Szczawnik o powierzchni 8 ha), obszar chronionego krajobrazu, Popradzki Park Krajobrazowy oraz siedliskowy obszar Natura 2000 Ostoja Popradzka i mniejsze obszary Natura 2000 utworzone dla ochrony nietoperzy.

Uzasadnione i konieczne jest utworzenie w Beskidzie Sądeckim obszaru specjalnej ochrony ptaków Natura 2000. Miałby on kapitalne znaczenie dla zachowania rzadkich gatunków gniazdujących i migrujących. Na taką potrzebę wskazuje m.in. wyznaczona w tym regionie ostoja ptaków o znaczeniu międzynarodowym (Important Bird Area; IBA), która obejmuje Pasmo Radziejowej i sąsiadujące z Beskidem Sądeckim Małe Pieniny. Znajduje się tu jedna z dziesięciu najważniejszych w Polsce ostoi głuszca, orła przedniego oraz puszczyka uralskiego.

 

Tekst jest fragmentem rozdziału „Beskid Sądecki i Kotlina Sądecka”
z książki „Przyroda polskich Karpat. Przewodnik krajoznawczy”.
Autor: Marek Styczyński

Dodaj komentarz


Kod antysapmowy Odśwież