OTOP
BirdLife
Strona głównaMapa serwisuKontakt
wersja polska wersja angielska

Kotlina Orawsko-Nowotarska i Pogórze Spisko-Gubałowskie

Kotlina Orawsko-Nowotarska i Pogórze Spisko-Gubałowskie - siedliska przyrodnicze

16.12.2013
Puścizna Mała Puścizna Mała Aleksandra Pępkowska-Król

Analiza starych map austriackich pozwoliła ustalić, że w XIX w. rozległe kopuły torfowisk wysokich w polskiej części Kotliny Orawsko-Nowotarskiej rozciągały się na powierzchni niemal 3000 ha. Obecnie zajmują one nieco ponad 800 ha.

Tak znaczny zanik tego, co powstawało przez większą część holocenu (od około 9 tysięcy lat), jest wynikiem trwającej od zaledwie 150 lat eksploatacji torfu, pierwotnie głównie ze względu na pozyskanie materiału opałowego, obecnie przede wszystkim do celów ogrodniczych i farmaceutycznych. Dawniej istotnym czynnikiem niszczącym pokłady torfu były również pożary zaprószane przypadkowo przez pasterzy lub wywoływane umyślnie w celu pozyskania terenu pod grunty orne. Na Słowacji spory obszar występowania torfowisk zamieniony został w Zbiornik Orawski. W Polsce mniejsze kopuły zniknęły zupełnie z krajobrazu (np. Pustać Chyżne lub Koniówka) – w terenie pozostały po nich co najwyżej potorfia z cienką warstwą torfu, a na mapach ich zwyczajowe nazwy. Stopniowe zanikanie większych kopuł obrazuje przykład torfowiska Przymiarki (patrz rysunek). Obecnie, pomimo objęcia regionu siecią Natura 2000, eksploatacja torfu ma nadal miejsce. Na obrzeżach kopuł, dziś już tylko incydentalnie i na niewielką skalę torf pozyskiwany jest przez okoliczną ludność, choć w świetle prawa jest to nielegalne (nawet jeśli odbywa się na prywatnym gruncie!). W południowej części Puścizny Wielkiej i na torfowisku Przybojec (w jego słowackiej części) znajdują się kopalnie odkrywkowe, których legalna działalność osiąga skalę przemysłową. W wielu miejscach ocalałe kopuły uległy znacznemu przesuszeniu (często w wyniku melioracji przeprowadzonych, by ułatwić wydobywanie kopaliny w sąsiedztwie). Przesuszone kopuły zarastają wrzosem, a następnie krzewami i drzewami, z ich powierzchni wycofują się mchy i inne wybitnie wilgociolubne rośliny. Żywe, wciąż przyrastające torfowiska wysokie znajdziemy już tylko w kilku miejscach – dobrymi przykładami są północna część Puścizny Wielkiej, centralna część torfowiska Baligówka czy polska część torfowiska Przybojec.

 TorfowiskoPrzymiarki

Położona na prawym brzegu Czarnego Dunajca kopuła torfowiska Przymiarki
pod koniec XIX w. zajmowała powierzchnię około 110 ha, w 2004 r. było to już zaledwie 40 ha.
W wyniku eksploatacji torfu doszło także do podziału kopuły na dwie części (wg Król 2005).

 Torfowiska niskie reprezentowane są w regionie (zarówno na Pogórzu Spisko-Gubałowskim, jak i w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej) przez torfowiska alkaliczne (zasadowe) o charakterze młak górskich. Siedliska te powstają na stokach w miejscu wysięku wód gruntowych, a warstwa torfu jest w nich bardzo płytka. Znajdziemy je m.in. w dolinach potoków Piekielnika, Czarnej Wody i Chyżnego. Latem, w czasie owocowania wełnianki szerokolistnej ich zwykle niewielkie płaty dobrze odróżniają się od skrywających je wilgotnych łąk ostrożeniowych. Młaki górskie towarzyszą również samym torfowiskom wysokim, powstając na ich obrzeżach, w miejscach wypływu wody z kopuły. Na okrajkach torfowisk wysokich (zasilanych zarówno przez wody podziemne, jak i opadowe) występują także torfowiska przejściowe – nasycone wodą mszary o ubogim składzie gatunkowym, które powszechnie, jako siedliska wtórne, wykształcają się w miejscach po eksploatacji torfu.

W warunkach dużej wilgotności, na specyficznym podłożu torfowym rozwijają się bory bagienne. W regionie spośród siedlisk tego typu odnajdziemy górskie torfowiska wysokie z kosodrzewiną i sosną błotną (sosną drzewokosą), sosnowe bory bagienne oraz torfowiskowe świerczyny górskie. Ich najcenniejsze fragmenty znajdują się w zwartym kompleksie leśnym, ciągnącym się od miejscowości Chyżne na zachodzie po Puściznę Wielką na wschodzie. Na Pogórzu Spiskim (pomiędzy miejscowościami Łapszanka, Łapsze Niżne i Kacwin) zachował się jeden większy kompleks leśny, w którym znajdziemy zarówno buczyny, bory świerkowe, jak i lasy jodłowe.

Gatunki związane z siedliskami torfowisk i borów bagiennych:

Latem wyjątkowo pięknie prezentują się półnaturalne łąki, z których większość zawdzięcza swoje pochodzenie gospodarce pasterskiej. Skrywają one takie rarytasy jak lilia bulwkowata (bardzo rzadka na terenie Polski – w regionie ma jedyne karpackie stanowiska). Najcenniejsze pod względem przyrodniczym są reglowe łąki mieczykowo-mietlicowe (endemiczny zespół dla Karpat Zachodnich), odnajdziemy je m.in. w okolicach wsi Piekielnik i Łapszanka oraz w paśmie Gubałówki. Dawniej wypasano na nich skoszarowane owce i bydło, które jednocześnie nawoziły ruń. Raz w roku łąki były koszone na siano wykorzystywane jako pasza w zimie. Dziś, kiedy pogłowie zwierząt jest znacznie mniejsze, łąki najczęściej tylko się kosi. Półnaturalnym siedliskiem przyrodniczym wymagającym wypasu są również murawy bliźniczkowe z dominującą bliźniczką psią trawką, które wykształciły się m.in. na okrajkach torfowiska Bór za Lasem Kaczmarka, Przybojec i Baligówka. Zagrożeniem dla łąk i muraw w regionie jest zarówno porzucanie tradycyjnego sposobu ich wykorzystania (co ma częściej miejsce), jak i intensyfikacja użytkowania. Pierwsze prowadzi do ich zarastania przez gatunki zaroślowe i leśne, drugie - do ubożenia składu gatunkowego. W obu przypadkach z runi znikają najcenniejsze rośliny, takie jak mieczyk dachówkowaty i storczyki.

Z urozmaiconą siecią rzeczną Podtatrza wiąże się wiele interesujących siedlisk leśnych. W dolinach rzek i potoków regionu szeroko rozpowszechniona jest olszynka karpacka. W zabagnionych obniżeniach terenu pojawia się olszynka bagienna. Z nieleśnych siedlisk nadrzecznych warto wspomnieć o nadpotokowych ziołoroślach lepiężnikowych (w których dominują lepiężniki biały i wyłysiały, a często pojawia się także lepiężnik różowy) oraz najpospolitszym na stromych zboczach potoków zespole parzydła leśnego i omiegu górskiego.

 

Tekst jest fragmentem rozdziału Kotlina Orawsko-Nowotarska i Pogórze Spisko-Gubałowskie”
z książki „Przyroda polskich Karpat. Przewodnik krajoznawczy”.
Autorzy: Aleksandra Pępkowska-Król i Wiesław Król

Dodaj komentarz


Kod antysapmowy Odśwież