OTOP
BirdLife
Strona głównaMapa serwisuKontakt
wersja polska wersja angielska

Kotlina Orawsko-Nowotarska i Pogórze Spisko-Gubałowskie

Kotlina Orawsko-Nowotarska i Pogórze Spisko-Gubałowskie - opis regionu

16.12.2013
Dolina Białki Dolina Białki Marcin Stańczyk

Pomiędzy Tatry na południu i BeskidyZachodnie na północy wcinają się: Rów Podtatrzański, Pogórze Spisko-Gubałowskie, Kotlina Orawsko-Nowotarska i Pieniny stanowiące razem Obniżenie Orawsko-Podhalańskie – rozległy makroregion Centralnych Karpat Zachodnich. Najniżej położona i wysunięta najbardziej na północ jest Kotlina Orawsko-Nowotarska, najwyższe są natomiast wzniesienia Pogórza Spisko-Gubałowskiego; regiony te sąsiadują ze sobą i łącznie zajmują w Polsce powierzchnię około 740 km kw.

Kotlina Orawsko-Nowotarska rozciąga się na wysokości 490–650 m n.p.m., a jej dno położone jest nawet o 1000 m niżej niż otaczające ją góry. Takie usytuowanie sprawia, że zimą często dochodzi do inwersji temperatury – w konsekwencji czego robi się tu zimniej niż w sąsiadujących górach. Latem natomiast kotlina jest cieplejsza i bardziej sucha niż obszar w jej otoczeniu. Mający tu południkowy przebieg Europejski Dział Wód dzieli obszar na Kotlinę Orawską na zachodzie, odwadnianą przez Czarną Orawę (zlewisko Morza Czarnego), oraz Kotlinę Nowotarską na wschodzie, położoną w dorzeczach Czarnego i Białego Dunajca (zlewisko Morza Bałtyckiego). Znaczna część Kotliny Orawskiej znajduje się na Słowacji, gdzie w latach 40. i 50. XX w. u zbiegu Czarnej i Białej Orawy powstał Zbiornik Orawski pełniący funkcje retencyjne. Podobną funkcję po stronie polskiej, na granicy Kotliny Nowotarskiej i Pienin, pełni Zbiornik Czorsztyński.

Nieprzepuszczalne podłoże (zbudowane z gliny o średniej miąższości 2 m) i specyficzny klimat regionu (przede wszystkim nadmiar opadów w stosunku do wielkości parowania) przyczyniły się do powstania rozległego kompleksu torfowisk wysokich. Ich kopuły przez miejscową ludność nazywane są puściznami lub pustaciami. I choć pozyskiwanie torfu na przestrzeni ostatnich 100–150 lat doprowadziło do znacznego uszczuplenia powierzchni kopuł, to pozostałości torfowisk nadal stanowią największy walor przyrodniczy regionu. Ich dokładne lokalizacje, z nazwami takimi jak Puścizna Wielka, Puścizna Rękowiańska czy Pustać Chyżne, odnajdziemy bez problemu na mapach turystycznych.

Na południu Kotlina Orawsko-Nowotarska wznosi się łagodnie, przechodząc w Pogórze Spisko-Gubałowskie, które po południowej stronie zdecydowanie stromo opada do Rowu Podtatrzańskiego. Wzniesienia tego obszaru sięgają ponad 1000 m n.p.m., dorównując wielu wzniesieniom Beskidów. Brakuje im jednak sporo do tatrzańskich szczytów, co wyraźnie zaznacza się w krajobrazie i usprawiedliwia nazwę „obniżenie” zastosowaną i do tej części polskich Karpat. Granice tutejszych mikroregionów wyznaczają doliny rzek. Skrajne, zachodnie Pogórze Skoruszyńskie niemal w całości znajduje się na terenie Słowacji. Obszar pomiędzy dolinami Czarnego i Białego Dunajca określa się jako Pogórze Gubałowskie, za którym, po dolinę Białki, rozciąga się Pogórze Bukowińskie (nazywane również Gliczarowskim). Najbardziej na wschód wysunięte jest Pogórze Spiskie z wyraźnie wyodrębnioną, znajdującą się już na Słowacji Magurą Spiską. Najwyższymi wzniesieniami po polskiej stronie są: na Pogórzu Skoruszyńskim graniczna Magura Witowska (1232 m n.p.m.), na Pogórzu Gubałowskim Palenica Kościeliska (1183 m n.p.m.), na Pogórzu Bukowińskim Cyrhla nad Białką (1158 m n.p.m.), a na Pogórzu Spiskim Kuraszowski Wierch (1040 m n.p.m.).

Obszar Pogórza Spisko-Gubałowskiego pozostaje pod silnym wpływem ruchu turystycznego skupiającego się wokół Zakopanego. Ekspansja osadnictwa mieszkalnego i zaplecza turystycznego na północ od zimowej stolicy Polski doprowadziła do rozwinięcia intensywnej zabudowy pogórzy. Największe wśród typowo turystycznych miejscowości to: Witów i Kościelisko na zachodzie, Poronin i Biały Dunajec w części centralnej oraz Białka Tatrzańska, Bukowina Tatrzańska i Jurgówna wschodzie. Tutejsze stoki poprzecinane są wyciągami narciarskimi, miejscami gęsto rozstawionymi jeden obok drugiego. Nie dziwi zatem, że wśród turystów szczególnie częstymi i zarazem najbardziej pożądanymi są tu miłośnicy białego szaleństwa. Ich najazdu region doświadcza każdej zimy.

Zróżnicowanie krajobrazu Obniżenia Orawsko-Podhalańskiego jest w dużej mierze odzwierciedleniem budowy geologicznej regionu. Spotykają się tu bowiem dwie duże jednostki geologiczne – Karpaty wewnętrzne (należą do nich m.in. zbudowane z fliszu podhalańskiego pogórza od Spiskiego po Skoruszyńskie i Rów Podtatrzański) oraz Karpaty zewnętrzne (m.in. Kotlina Orawsko-Nowotarska zbudowana z osadów neogeńsko-czwartorzędowych). Pomiędzy te jednostki wcina się pieniński pas skałkowy – długa, wąska formacja w kształcie łuku ciągnącego się od Austrii po Rumunię. Na granicy kotlin i pogórzy pas ten odznacza się w krajobrazie linią niewysokich wapiennych skał, a na wschodzie przechodzi w pasmo Pienin.

Krajobraz i przyrodę kształtował tu także człowiek. Zarówno Kotlina Orawsko-Nowotarska, jak i Pogórze Spisko-Gubałowskie na przestrzeni wieków zostały znacznie odlesione. Obecnie lasy porastają niespełna ¼ powierzchni ich obszaru, co, zważywszy na to, że znajdujemy się w Karpatach – jednym z najbardziej lesistych regionów kraju, jest wartością wyjątkowo niską. Większość terenów wykorzystywana jest zatem rolniczo. Przeważają łąki i pastwiska, które zawdzięczają swoje pochodzenie hodowli oraz wypasowi bydła i owiec.

Choć w przeszłości wielokrotnie podkreślano, że naturalne walory Kotliny Orawsko-Nowotarskiej i Pogórza Spisko-Gubałowskiego zasługują na ochronę obszarową, nie przekładało się to na większą troskę o tutejszą przyrodę. Region znalazł się wprawdzie w granicach Południowomałopolskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu (1997 r.), ale reżim tej formy ochrony jest w tym przypadku zdecydowanie niedostateczny. Wystarczającej ochrony nie zapewniają przyrodzie także rezerwaty, których utworzono zaledwie trzy. Najstarszym – powołanym już w 1925 r., jednocześnie jedynym tutejszym rezerwatem torfowiskowym – jest położony na granicy miasta Nowy Targ – Bór na Czerwonem. Dzięki utworzonej w 2010 r. ścieżce edukacyjnej rezerwat stał się popularnym wśród mieszkańców Nowego Targu miejscem spacerów. W odległości około 1,5 km od miejscowości Rogoźnik znajduje się Skałka Rogoźnicka stanowiąca fragment pienińskiego pasa skałkowego. Powołano tu niewielki rezerwat, który chroni skałę zbudowaną z wapienia muszlowcowego (zwanego muszlowcem rogoźnickim) z dobrze zachowanymi skamieniałościami fauny górnojurajskiej typu alpejskiego, a także porastającą skałę murawę kserotermiczną. Na Pogórzu Spiskim w okolicy Łapszy Niżnych i Ostruni (Słowacja) wytyczono leśny rezerwat Niebieska Dolina.

Poprawę sytuacji związanej z ochroną przyrody przyniosła na początku XXI w. realizacja w Polsce postanowień dyrektyw siedliskowej i ptasiej. W ramach sieci Natura 2000 dla ochrony torfowisk i borów bagiennych Kotliny Orawsko-Nowotarskiej utworzono dwa obszary (ptasi i siedliskowy) o niemal identycznym przebiegu granic i tej samej nazwie Torfowiska Orawsko-Nowotarskie. Znaczenie przyrodnicze tutejszych dolin rzecznych podkreślają trzy kolejne obszary siedliskowe: Czarna Orawa, Dolina Białki i Górny Dunajec.

W regionie Kotliny Orawsko - Nowotarskiej i Pogórza Spisko-Gubałowskiego spotykają się trzy krainy historyczno-kulturowe – Orawa, Podhale i Spisz, tworzące (wraz ze słowackim Liptowem) podnóże Tatr określane mianem Podtatrza. Rdzenną ludnością są tu górale – Orawiacy, Podhalanie i Spiszacy. Ich kultura – stroje, pieśni, kuchnia i obrzędy – to niezwykła opowieść, na którą nie ma w niniejszym rozdziale miejsca. Warto jednak o niej pamiętać i odwiedzając tę część Polski w poszukiwaniu wyjątkowych walorów przyrody, znaleźć choć chwilę, by pooglądać, posłuchać i posmakować nadal żywych tradycji tego regionu.

 

Tekst jest fragmentem rozdziału „Kotlina Orawsko-Nowotarska i Pogórze Spisko-Gubałowskie
z książki „Przyroda polskich Karpat. Przewodnik krajoznawczy”.
Autorzy: Aleksandra Pępkowska-Król i Wiesław Król

Dodaj komentarz


Kod antysapmowy Odśwież