OTOP
BirdLife
Strona głównaMapa serwisuKontakt
wersja polska wersja angielska

Pieniny

Pieniny - opis regionu

16.12.2013
Widok z Wysokiego Wierchu (Małe Pieniny) na Pieniny Właściwe Widok z Wysokiego Wierchu (Małe Pieniny) na Pieniny Właściwe Bogusław Czerwiński

Pieniny są niewielkim pod względem wysokości i powierzchni pasmem górskim o niepowtarzalnym krajobrazie oraz wyjątkowym bogactwie kulturowym i przyrodniczym. Krajobraz stanowi tu mozaikę przenikających się ekosystemów naturalnych i powstałych w wyniku działalności człowieka.

Na granicy Wewnętrznych i Zewnętrznych Karpat Zachodnich biegnie pas skałek wapiennych często porozrywanych i niknących w głębi ziemi. Najbardziej wyróżniający się fragment tego pasa tworzy niewielką grupę górską zwaną Pieninami. W granicach Polski Pieniny ciągną się na długości około 35 km przy szerokości dochodzącej do 6 km. Od południa graniczą z Magurą Spiską, a od północnego zachodu z Kotliną Nowotarską. Od północy otaczają je Gorce i Beskid Sądecki, stanowiący również ich wschodnią granicę. Pieniny przecina rzeka Dunajec, dzieląc je na trzy części: Pieniny Spiskie, Pieniny Właściwe i Małe Pieniny. Krajobraz kulturowy zdecydowanie wyróżnia Pieniny spośród innych pasm górskich. Stanowi go mozaika łąk, pól uprawnych i lasów. Dopełnieniem są jasne wapienne ściany skalne, niewielkie skałki i wąwozy. Kształtowany przez stulecia jest przykładem równowagi między działalnością człowieka a otaczającą go przyrodą. Każda z trzech części pasma ma swój niepowtarzalny charakter, jednocześnie zachowując główne cechy pienińskiego krajobrazu.

Pieniny Spiskie ciągną się od przełomu Białki między Kramnicą (688 m n.p.m.) i Obłazową (670 m n.p.m.) w kierunku Niedzicy. Stanowią jednolity grzbiet z kulminacją na górze Żar (833 m n.p.m.). Wyjątkiem w rzeźbie są tu Zielone Skałki, które stromymi ścianami opadały niegdyś do Dunajca, a obecnie są częściowo zatopione przez wody zbiornika czorsztyńskiego. Ten bardzo ciekawy pod względem geologicznym i przyrodniczym fragment Pienin Spiskich był dawniej rezerwatem, teraz należy do Pienińskiego Parku Narodowego. Większą część grzbietu Pienin Spiskich porastają lasy, a tereny niżej położone użytkowane są rolniczo jako pola, łąki i pastwiska, chociaż w ostatnich latach przybywa nieużytków.

Pieniny Właściwe leżą w centralnej części pasma między Czorsztynem a Szczawnicą, obejmując masyw Trzech Koron z najwyższą Okrąglicą (982 m n.p.m.). Stanowią najciekawszy pod względem krajobrazowym i przyrodniczym fragment pasma. Północne stoki łagodnie opadają do doliny Krośnicy, natomiast od południa rzeźbę urozmaicają strome zbocza i liczne wapienne ściany skalne. Dodatkowo walory krajobrazowe wzbogaca dolina Dunajca, w której pomiędzy Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą rzeka przeciska się przez góry, tworząc malowniczy przełom. Znajdują się tutaj wyjątkowe miejsca widokowe, z najczęściej odwiedzanymi przez turystów Okrąglicą i Sokolicą (747 m n.p.m.). Ta pierwsza olśniewa panoramą otaczających Pieniny pasm górskich, natomiast szczyt Sokolicy stanowi miejsce, z którego w pełni można podziwiać przełom Dunajca. W Pieninach Właściwych elementy krajobrazu kulturowego są najbardziej wyraźne. Niestety, wraz z pojawianiem się nowych źródeł dochodu rolnictwo zaczyna mieć coraz mniejsze znaczenie. W konsekwencji powstaje więcej nieużytków i tym samym powoli zanika charakterystyczny dla Pienin rozłóg pól. Ubywa miejsc, gdzie można podziwiać wąskie, długie pola orne z różnymi uprawami, poprzedzielane miedzami i kośnymi łąkami. Te ostatnie szczególnie atrakcyjnie wyglądają ze złożonymi na ostrewkach kopkami siana. Wyżej położone, kolorowe pienińskie łąki dla zachowania swojego charakteru wymagają regularnego koszenia. Zabieg ten na gruntach Skarbu Państwa realizuje Pieniński Park Narodowy, natomiast łąki prywatne użytkowane są przez właścicieli w coraz mniejszym stopniu.

Małe Pieniny rozciągają się we wschodniej części pasma od Dunajca w Szczawnicy po przełęcz Rozdziele. Kulminację stanowi Wysoka (1050 m n.p.m.), która jest jednocześnie najwyższym szczytem całych Pienin. Krajobraz nie jest tu tak różnorodny jak w Pieninach Właściwych, jednak rozległe zbocza pokryte lasami i polanami mają swój niepowtarzalny charakter. Można tu również zobaczyć wapienne skały, najbardziej wyeksponowane w wąwozie Homole i dolinie Białej Wody. Na obszarze Małych Pienin występują także skały pochodzenia wulkanicznego – andezyty na górze Jarmuta (794 m n.p.m.) i wychodnia bazaltowa w dolinie Białej Wody. W przeszłości w wyniku ruchów tektonicznych powstały pęknięcia i szczeliny w skorupie ziemskiej, do których przedostała się, a następnie zastygła magma z głębszych warstw ziemi. Powstałe w ten sposób intruzje andezytowe występują również na sąsiadującej z Pieninami Bryjarce (679 m n.p.m.) w Beskidzie Sądeckim i na górze Wdżar (767 m n.p.m.) koło Kluszkowiec. Pozostałością po działalności wulkanicznej są źródła wód mineralnych w Szczawnicy i Krościenku. Obecnie grzbietem Małych Pienin biegnie granica między Polską i Słowacją. Rozległe polany pozwalają podziwiać otaczający krajobraz, a na szczególną uwagę zasługuje Wysoki Wierch (899 m n.p.m.), z którego roztacza się jedna z ładniejszych panoram Pienin Właściwych. Charakterystycznym elementem krajobrazu są pasące się stada owiec. Historia wypasu sięga XV w., kiedy tereny te zostały zasiedlone przez ludność wołoską. Po II wojnie światowej, dla odciążenia tatrzańskich hal corocznie wypasano tutaj kilka tysięcy owiec z Podhala. Na potrzeby tego wypasu wybudowane zostały przez ówczesne władze cztery duże wzorcowe bacówki. Masowy wypas był czymś obcym dla lokalnej tradycji i nie przyjął się, a po podjętych inwestycjach pozostały zarastające roślinnością ruiny. Zachowała się tylko jedna bacówka pod Durbaszką (942 m n.p.m.), którą przekształcono w górski ośrodek szkolno-wypoczynkowy. Obecnie, wraz ze wzrostem opłacalności hodowli owiec, pojawiają się nowe bacówki i tereny wypasowe w całych Pieninach. Często wypas odbywa się w miejscach, które jeszcze kilkanaście, kilkadziesiąt lat temu użytkowane były jako pola orne lub łąki kośne.

O wartości przyrodniczej Pienin świadczy utworzenie na tym obszarze parku narodowego, pięciu rezerwatów przyrody oraz ustanowienie pięciu obszarów Natura 2000. W maju 1932 r. rozporządzeniem ministra rolnictwa powołano do życia pierwszy w Polsce park narodowy w celu ochrony najcenniejszego przyrodniczo i krajobrazowo fragmentu Pienin Właściwych. Po II wojnie światowej Pieniński Park Narodowy został odtworzony (w 1955 r.), a jego powierzchnia obecnie zajmuje obszar 2372 ha. Głównym celem parku jest zachowanie różnorodności biologicznej i kulturowego krajobrazu Pienin. Słowacka część pasma również objęta jest ochroną. Od 1932 r. pienińskie parki narodowe polski i słowacki (pierwotnie Słowacki Rezerwat Przyrodniczy w Pieninach) stanowią najstarszy w Europie transgraniczny obszar ochrony przyrody.

Pienińskie rezerwaty mają charakter krajobrazowy i obejmują ochroną niewielkie obszary o powierzchni od kilku do kilkudziesięciu hektarów. W Pieninach Spiskich dla zachowania przełomu Białki między Kramnicą i Obłazową utworzono rezerwat Przełom Białki pod Krempachami. W Małych Pieninach, w rezerwacie Biała Woda chroniony jest fragment doliny potoku ze zbiorowiskami kserotermicznymi i reliktowymi gatunkami roślin wysokogórskich (np. dębik ośmiopłatkowy). Ciekawym i chętnie odwiedzanym przez turystów miejscem jest rezerwat Homole utworzony w obrębie wąwozu, którego dnem płynie potok Kamionka. Z kolei rezerwat Zaskalskie-Bodnarówka chroni lesisty wąwóz z licznymi wychodniami skalnymi. W szczytowych partiach Wysokiej (1050 m n.p.m.), ze względu na znajdujące się tam jedyne w Pieninach stanowisko górnoreglowego boru świerkowego, uformowano rezerwat Wysokie Skałki.

W Pieninach utworzono cztery obszary siedliskowe Natura 2000: Małe Pieniny, Podkowce w Szczawnicy, Pieniny i Niedzica, oraz jeden obszar ptasi pokrywający się z obszarem siedliskowym Pieniny. Ponadto dwa kolejne obszary Dolina Białki i Środkowy Dunajec z dopływami w niewielkiej części znajdują się w granicach pasma.

Najstarsze ślady obecności człowieka w Pieninach sięgają paleolitu, jednak rozwój osadnictwa rozpoczął się tu na większą skalę dopiero pod koniec XIII w. Od północy ziemie te zasiedlali książęta i królowie Polski, od południa zaznaczały się wpływy węgierskie. Do rozwoju osadnictwa na pograniczu polsko-węgierskim przyczyniła się święta Kinga, która od swojego męża Bolesława Wstydliwego w XIII w. otrzymała ziemię sądecką i część ziemi spiskiej. Obecność szlaków handlowych sprzyjała napływowi różnych grup etnicznych. Pod koniec XV w. do Pienin dotarła fala osadników wołoskich, zajmujących się pasterstwem. Kulturę tego terenu kształtowali więc Polacy, Słowacy, Węgrzy, Niemcy, Żydzi, Romowie i ludność wołoska. Współistnienie i przenikanie się różnych kultur na przestrzeni wieków miało znaczący wpływ na życie mieszkańców Pienin i uwidoczniło się w wielu dziedzinach, takich jak sposób gospodarowania, rzemiosło, zwyczaje czy strój. Obecnie z etnograficznego punktu widzenia w rejonie Pienin żyją górale spiscy, pienińscy oraz Rusini. Spiszacy zamieszkują teren Pienin Spiskich i Magury Spiskiej, a Pieniny Właściwe górale pienińscy zwani szczawnickimi. Przez kilkaset lat teren Szlachtowej, Jaworek oraz Czarnej i Białej Wody w Małych Pieninach zamieszkiwali Rusini szlachtowscy, którzy w 1947 r. zostali wysiedleni w ramach akcji „Wisła”. Przesiedlenia nie objęły ludności mieszkającej w Pieninach po stronie słowackiej. Pomimo rozwoju cywilizacji, pieniński folklor pozostaje wciąż żywy, kultywowany przez mieszkańców, lokalne organizacje i zespoły ludowe, co jest szczególnie widoczne podczas uroczystości religijnych, rodzinnych i wydarzeń kulturalnych.

Nowym i zarazem obcym dla Pienin elementem krajobrazu są zbiorniki powstałe po wybudowaniu dwóch zapór na Dunajcu – w Niedzicy i w Sromowcach Wyżnych. Dolina Dunajca została zalana na długości około 11 km, a powierzchnia lustra wody zbiorników Czorsztyńskiego i Sromowieckiego wynosi 13 km kw. Inwestycja od początku budziła duże kontrowersje ze względu na walory kulturowe, przyrodnicze i estetyczne terenu, który został zalany, oraz bliskie sąsiedztwo Pienińskiego Parku Narodowego. Jednocześnie Zbiornik Czorsztyński w pewnym stopniu redukuje falę powodziową oraz pełni funkcję retencyjną i rekreacyjną. Jesienią, kiedy liczba turystów maleje i zaczynają się migracje ptaków, zbiornik staje się ciekawym miejscem do prowadzenia obserwacji ornitologicznych. Jednak ze względu na krótki czas, jaki upłynął od momentu zalania doliny Dunajca nie wykształciły się tu jeszcze w pełni siedliska dla ptaków wodno-błotnych.

 

Tekst jest fragmentem rozdziału Pieniny
z książki „Przyroda polskich Karpat. Przewodnik krajoznawczy”.
Autorzy: Bogusław Kozik i Joanna Kozik

Komentarze

ola 2015-03-17 16:46

:oops: fajnie dzęki

Cytować

Dodaj komentarz


Kod antysapmowy Odśwież