OTOP
BirdLife
Strona głównaMapa serwisuKontakt
wersja polska wersja angielska

Pogórze Przemyskie i Dynowskie

Pogórze Przemyskie i Dynowskie - opis regionu

13.12.2013
Rezerwat geologiczny Prządki Rezerwat geologiczny Prządki Zbigniew Śnigórski

Pogórze Przemyskie i Dynowskie znajduje się w południowo-wschodniej części Polski i obejmuje swoim zasięgiem fragment najbardziej wysuniętej na wschód części Zewnętrznych Karpat Zachodnich.

Pogórze Dynowskie – położone pomiędzy dolinami Wisłoka i Sanu – stanowi największy mezoregion w pasie zewnętrznych pogórzy karpackich o powierzchni ponad 1800 km kw. Od zachodu otacza je Pogórze Strzyżowskie, od południa graniczy z Kotliną Jasielsko-Krośnieńską, Pogórzem Bukowskim i Pogórzem Przemyskim. Na północ od Pogórza Dynowskiego rozciąga się Podgórze Rzeszowskie.

Obszar Pogórza Dynowskiego wznosi się od 350 do niemal 600 m n.p.m. – najwyższym wzniesieniem jest położona na granicy z Kotliną Jasielsko-Krośnieńską Sucha Góra (592 m n.p.m.). Przeważającą część regionu buduje flisz płaszczowiny skolskiej, a najciekawszy twór geologiczny to grupa ostańców skalnych okolic Odrzykonia – tzw. Prządki, zbudowane z piaskowca ciężkowickiego. Krajobraz zdominowany jest przez obszary rolnicze – łąki, pastwiska i pola uprawne. Największą miejscowością Pogórza Dynowskiego jest położone nad rzeką Stobnicą miasto powiatowe Brzozów z 8-tysięczną społecznością. I choć brakuje tu naprawdę dużych miejscowości, obszar w porównaniu z innymi regionami Karpat należy uznać za gęsto zaludniony.
Pogórze Przemyskie, jako wschodnia część Zewnętrznych Karpat Zachodnich, stanowi zarówno granicę Karpat, jak i samej Polski. Położone jest w miejscu skrętu łuku Karpat na południowy wschód, mniej więcej na linii Przemyśl-Fredropol-Nowosiółki Dydyńskie. Od północy i zachodu otacza je Pogórze Dynowskie, od południa graniczy z Górami Sanocko-Turczańskimi.

Wysokość tutejszych garbów wzrasta w kierunku południowo-wschodnim od 400 do 500 m n.p.m. Charakterystyczną cechą krajobrazu Pogórza Przemyskiego są wzniesienia o rusztowym układzie grzbietów, poprzecinane kratową siecią czystych rzek i potoków. Najpiękniejszą porą roku jest tu jesień – to wtedy uroku krajobrazowi dodają kolory przebarwiających się liści buczyn.

Region jest słabo zaludniony, osadnictwo koncentruje się w dolinach rzek. W dolinie Sanu, na urodzajnych glebach rozwinęło się ekstensywne rolnictwo. Tu też powstał w X w. gród Przemyśl – stolica regionu i zarazem największa tutejsza miejscowość (obecnie miasto na prawach powiatu liczące niemal 65 tys. mieszkańców).

Dla zachowania dziedzictwa przyrodniczego i walorów krajobrazowych Pogórza Przemyskiego i Dynowskiego wyznaczono wiele obszarów chronionych. Na Pogórzu Przemyskim utworzono parki krajobrazowe Pogórza Przemyskiego, Gór Słonnych (tutaj tylko niewielki fragment, przeważająca część parku znajduje się na terenie Gór Sanocko-Turczańskich). Na Pogórzu Dynowskim i sąsiadującym z nim Pogórzu Strzyżowskim znajduje się natomiast Czarnorzecko-Strzyżowski Park Krajobrazowy z charakterystycznymi ostańcami piaskowcowymi.

W związku z obecnością cennych w skali Europy siedlisk oraz gatunków ujętych w dyrektywach siedliskowej i ptasiej utworzono tu kilka obszarów Natura 2000. Obszarami specjalnej ochrony ptaków są: Pogórze Przemyskie i Góry Słonne, zawierające w swoich granicach specjalne obszary ochrony siedlisk – odpowiednio Ostoję Przemyską i Góry Słonne. Inne warte uwagi obszary siedliskowe to: Nad Husowem, Ostoja Czarnorzecka, Rzeka San, Wisłok Środkowy z Dopływami, Kościół w Dydni. Rozbudowana jest też sieć rezerwatów obu pogórzy. Najważniejsze i te bardziej znane to: Brzoza Czarna w Reczpolu, Krępak, Przełom Hołubli, Reberce, Turnica, Prządki, Kretówki czy Cisy w Malinówce.

Powszechna jest opinia, że Pogórze Przemyskie to jeden z najlepiej zachowanych pod względem przyrodniczym fragment polskich pogórzy karpackich. Mimo iż niemal cała jego powierzchnia objęta jest przynajmniej jedną z wymienionych wyżej form ochrony obszarowej, nadal wielu znawców tematu uważa, że nie jest to dostateczne zabezpieczenie tutejszego dziedzictwa naturalnego. Stąd we wschodnim, najcenniejszym fragmencie Pogórza Przemyskiego proponuje się utworzenie Turnickiego Parku Narodowego1. Zgodnie z opinią Państwowej Rady Ochrony Przyrody za utworzeniem parku przemawiają m.in. wyższe walory regionu od walorów niektórych już istniejących parków narodowych (np. Gorczańskiego, Magurskiego czy Gór Stołowych) oraz brak w Polsce parku reprezentującego wartości przyrodnicze Pogórza Karpackiego. Walka o powołanie Turnickiego Parku Narodowego trwa od wielu lat, obecnie najbardziej aktywnie działającą na tym polu organizacją pozarządową jest Fundacja Dziedzictwo Przyrodnicze.

Na terenie pogórzy powstało wiele stanowisk dokumentacyjnych o dużym znaczeniu m.in. dla badań paleontologicznych. Odnaleźć tutaj można skamieniałe szczątki ryb, znacznie rzadziej plechy morskich glonów, a już prawdziwym rarytasem są dla znawców tematu znaleziska w postaci kości ptaków.

Najważniejszymi zagrożeniami dla przyrody regionu są: powstawanie lokalnych żwirowni w dolinie Sanu i Wiaru, próby eksploatacji kruszywa łamanego, wiercenia ropy i gazu, wznowienie eksploatacji margli pod Węgierką, wznowienie eksploatacji diatomitów (skał osadowych zbudowanych ze szkieletów okrzemków), regulacja koryt rzek i potoków, budowa nowych linii przesyłowych energii czy dzika zabudowa powstająca bez odpowiednich zezwoleń. Działania te prowadzą do bezpośredniego niszczenia i zmniejszenie integralności siedlisk. Postępujący proces sukcesji zbiorowisk nieleśnych jest wynikiem zaniechania przez rolników działalności związanej z koszeniem i wypasem łąk. Dla lasów zagrożeniem jest ich nadmierna eksploatacja oraz związana z tym intensywna rozbudowa dróg leśnych, dotyczy to zarówno lasów prywatnych, jak i państwowych.

Choć przyroda jest głównym tematem niniejszego opracowania, warto zwrócić uwagę na historię regionu, której świadectwem są m.in. liczne zabytki – cerkwie, kapliczki, cmentarze, monumentalne klasztory, zamki i pałace. Na barwne, często burzliwe losy polsko-ukraińskiego pogranicza wpływało specyficzne położenie pomiędzy Wschodem a Zachodem, wzajemne przenikanie się odmiennych kultur. Nie oszczędziły tego rejonu dziejowe zawieruchy, najazdy tatarskie, wojny, konflikty narodowościowe i religijne, dramatyczne wysiedlenia ludności ruskiej. Najstarsze ślady pobytu człowieka na tym obszarze pochodzą z paleolitu (ok. 30 tys. lat p.n.e.). Dolina Sanu była stosunkowo gęsto zaludniona w epoce brązu (ludy kultury łużyckiej). Ludność słowiańska dotarła na te tereny około V w. Okres kształtowania się na przełomie X i XI w. granicy między Polską a Rusią wciąż wzbudza kontrowersje wśród historyków. Przez stulecia większość omawianego obszaru znajdowała się w rękach prywatnych właścicieli. Niewielkie królewszczyzny obejmowały m.in. przynoszące znaczne dochody źródła solne, np. w Tyrawie Solnej, Solcy czy Hujsku (obecnie Nowe Sady). Zorganizowaną akcję osadniczą w XIV i XV w. prowadziły m.in. rody Kmitów, Kopystańskich, Rybotyckich, Tyrawskich. Możnowładcy lokowali wsie i miasteczka, wznosili ufortyfikowane siedziby, bywali również fundatorami obiektów sakralnych.

1Projektowany Turnicki Park Narodowy swoim zasięgiem miałby objąć południowo-wschodnią część Pogórza Przemyskiego oraz północno-wschodnią część Gór Sanocko-Turczańskich.

 

Tekst jest fragmentem rozdziału „Pogórze Przemyskie i Dynowskie”
z książki „Przyroda polskich Karpat. Przewodnik krajoznawczy”.
Autor: Przemysław Kunysz

Dodaj komentarz


Kod antysapmowy Odśwież