OTOP
BirdLife
Strona głównaMapa serwisuKontakt
wersja polska wersja angielska

Pogórze Rożnowskie i Ciężkowickie

Pogórze Rożnowskie i Ciężkowickie - zabytki kultury

20.11.2013
Ciężkowicko-Rożnowski Park Krajobrazowy Ciężkowicko-Rożnowski Park Krajobrazowy Bogusław Czerwiński

Pogórza są gęsto zaludnione, osadnictwo rozwinęło się nie tylko w obniżeniach, ale również na grzbietach. Mieszkańcy tych terenów należą do trzech niegóralskich grup etnograficznych: Krakowiaków Wschodnich, Lachów sądeckich, a przede wszystkim do Pogórzan zamieszkujących rozległy obszar od Pogórza Rożnowskiego po Pogórze Dynowskie i Bukowskie.

Podstawą gospodarki Pogórzan przez wieki było rolnictwo, a także rzemiosło. W Bobowej ciągle żywa jest tradycja tworzenia koronki klockowej. Można się z nią zapoznać w tutejszej galerii oraz podczas Międzynarodowego Festiwalu Koronki Klockowej (w październiku). Kulturę ludową Pogórzan prezentują różne imprezy folklorystyczne, m.in. Pogórzańskie Gody w Łużnej (w kwietniu), Grybowskie Lato w Grybowie (w lipcu), Święto Wsi w Jastrzębi (w sierpniu).

Z innych wydarzeń warto wymienić zakliczyńskie Święto Fasoli (we wrześniu) promujące produkt tradycyjny, jakim jest fasola Piękny Jaś z doliny Dunajca, Pogórzańskie Święto Wina i Miodu w Gromniku (we wrześniu), na którym można degustować wina pochodzące z lokalnych winnic, oraz Biesiadę u Bartnika odbywającą się w pobliżu prywatnego Muzeum Pszczelarstwa w Stróżach koło Grybowa (w lipcu). Młyny, wiatraki, pogórzańskie chałupy kryte słomą można podziwiać w Skansenie Wsi Pogórzańskiej w Szymbarku i w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu Falkowej. W Jastrzębi, w galerii zwanej Grociarnia, prezentowane są przedmioty związane z dawnym życiem tutejszych mieszkańców. W Paszynie istnieje Muzeum Parafialne Sztuki Ludowej. Muzeum Etnograficzne w Tarnowie posiada wystawę poświęconą Romom, corocznie organizowany jest też Tabor Pamięci Romów (kilkutygodniowa wędrówka wozami poprzez ziemię tarnowską). W wielu miejscowościach napotkamy ślady związane z ludnością żydowską (Tarnów, Grybów). W Bobowej, siedzibie jednej z najważniejszych chasydzkich dynastii, zachowała się synagoga oraz cmentarz z ohelem miejscowych cadyków.

W Trzcinicy koło Jasła warto odwiedzić Skansen Archeologiczny Karpacka Troja powstały w miejscu odkrycia obronnej osady z epoki brązu sprzed 4000 lat (jednej z najstarszych w Polsce). W dolinie Dunajca odnajdziemy ślady grodzisk (Czchów, Wojnicz, Zawada Lanckorońska) i ruiny zamków, które niegdyś chroniły biegnący tędy trakt handlowy (Nowy Sącz, Rożnów, Wytrzyszczka – zamek Tropsztyn odbudowany pod koniec XX w., Czchów, Melsztyn, Wielka Wieś, Zawada). Większość istniejących obecnie na tym terenie miejscowości była lokowana w średniowieczu, często w miejscu wcześniejszych osad. Najstarsze, pochodzące z przełomu XI i XII w. dokumenty wspominają m.in. Gromnik, Tuchów, Turzę, Zborowice. Miasta położone są głównie na obrzeżach obydwu pogórzy (niektóre już poza ich granicami) w dużych dolinach rzecznych, którymi od wieków prowadziły szlaki komunikacyjne. W dolinie Dunajca usytuowane są: Nowy Sącz, Czchów, Zakliczyn, Wojnicz i Tarnów, w dolinie Białej: Tuchów, Ciężkowice, Bobowa i Grybów, w dolinie Ropy: Gorlice i Biecz, w dolinie Wisłoki: Jasło, Kołaczyce, Brzostek i Pilzno. W wielu tych miejscowościach zachował się średniowieczny układ urbanistyczny, zabytkowe domy, kościoły, klasztory. Niezwykle wartościowe obiekty odnajdziemy m.in. w Bieczu (średniowieczne mury obronne, ratusz z renesansową wieżą, gotycka fara Bożego Ciała) czy w Tarnowie (XV-wieczna bazylika katedralna oraz starówka z gotycko-renesansowym ratuszem). Romańsko-gotycki kościół istnieje w Tropiu, murowane gotyckie świątynie można znaleźć również m.in. w Bobowej, Pilznie. W odwiedzanym przez rzesze wiernych Tuchowie mieści się Sanktuarium Nawiedzenia NMP oraz klasztor oo. Redemptorystów z Muzeum Misyjnym. Bogate zbiory posiadają muzea w: Bieczu, Grybowie, Jaśle, Nowym Sączu, Tarnowie. Cenne drewniane kościoły znajdują się m.in. w Binarowej (ok 1500 r., obiekt UNESCO), Gromniku (XVIII w.), Krużlowej (XVI w., pochodzi stąd słynna gotycka rzeźba Madonna z Krużlowej, obecnie w Muzeum Narodowym w Krakowie), Rzepienniku Biskupim (XVI w.), Skrzyszowie (XVI w.), Szalowej (XVIII w., dwuwieżowy), Zawadzie (XV w.). W Zakliczynie i Ciężkowicach częściowo przetrwała drewniana zabudowa małomiasteczkowa. W licznych miejscowościach zachowały się szlacheckie dwory. Większość z nich pochodzi z XIX i początku XX w. (np. w Lusławicach , Gromniku). Zdarzają się też starsze obiekty, np. dwór obronny w Jeżowie (XVI w.), manierystyczny dwór w Łękach Górnych (XVI w.), drewniany dwór alkierzowy w Wielogłowach (XVII w.). Pałace szlacheckie istnieją w Brzyskach (XVII w., zaniedbany), Ryglicach (XIX w.), Janowicach (XIX w.).

Śladem ciężkich walk toczonych w tych stronach w trakcie I wojny światowej są cmentarze wojenne, wkomponowane w okoliczny krajobraz, często uznawane za wysokiej klasy dzieła artystyczne (m.in. na wzgórzu Pustki nad Łużną, w Staszkówce, Cmentarz Legionistów Polskich w Łowczówku, w Lichwinie). Znajdziemy również liczne pamiątki II wojny światowej: kwatery wojenne oraz miejsca upamiętniające potyczki partyzantów i krwawe pacyfikacje ludności cywilnej (np. w Jamnej).

 

Tekst jest fragmentem rozdziału „Pogórze Rożnowskie i Ciężkowickie”
z książki „Przyroda polskich Karpat. Przewodnik krajoznawczy”.
Autorka: Marta Wantuch

Dodaj komentarz


Kod antysapmowy Odśwież